به گزارش میراث‌آریا، کاوش و گمانه‌زنی در قلعه تاریخی نهبندان به سرپرستی علی‌اصغر محمودی‌نسب و بر اساس مجوز شماره ۴۰۵۳۲۱۸۵ مورخ ۲۴ تیرماه ۱۴۰۵، از ۲۷ تیرماه تا ۱۰ شهریورماه ۱۴۰۵ به مدت ۴۵ روز انجام شد.

این فصل از کاوش با همکاری اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی خراسان جنوبی و با هدف خواناسازی و پیگردی فضاهای معماری، شناخت ساختارهای درون قلعه و دستیابی به شواهدی برای درک بهتر روند شکل‌گیری، توسعه و تحولات معماری این محوطه تاریخی انجام گرفت.

قلعه نهبندان؛ استحکامی راهبردی در جنوب خراسان

قلعه نهبندان در شهرستان نهبندان و در جنوب بافت مسکونی شهر قرار گرفته و از شاخص‌ترین استحکامات دفاعی منطقه در دوره‌های تاریخی و اسلامی به شمار می‌رود. این قلعه در فاصله حدود یک کیلومتری غرب محور ارتباطی نهبندان ـ زاهدان واقع شده و به دلیل استقرار بر موقعیتی مرتفع، بر بخش وسیعی از دشت پیرامون اشراف دارد.

موقعیت جغرافیایی، ویژگی‌های محیطی، وسعت و شواهد سطحی موجود در محوطه، ظرفیت قابل توجهی برای مطالعه ساختارهای دفاعی، الگوهای استقرار و تحولات فرهنگی منطقه در دوره‌های تاریخی و اسلامی فراهم کرده است.

پلان قلعه تقریباً دایره‌ای یا بیضی‌شکل است و حدود ۱۴۱ در ۱۴۶ متر ابعاد دارد. مساحت آن نیز حدود ۱۸ هزار و ۶۱۷ مترمربع، معادل نزدیک به دو هکتار، برآورد شده است. در وضعیت کنونی بخش‌هایی از برج‌ها و باروی قلعه باقی مانده و دیگر قسمت‌ها به دلیل گستردگی و شدت تخریب، آسیب‌های فراوانی دیده‌اند.

بر اساس شواهد تاریخی، بافت اولیه شهر نهبندان ساختاری قلعه‌ای و محصور در بارو داشته است. قلعه بزرگ نهبندان تا اواخر دوره صفوی دارای حصار و خندق بوده و بر روی تپه‌ای قرار داشته و بناهایی چندطبقه با ویژگی‌های معماری دوره‌های تاریخی در آن شکل گرفته است.

ورودی اصلی قلعه در ضلع جنوب‌غربی قرار دارد که دو سوی آن را دو برج بزرگ مدور محافظت می‌کرده‌اند و ورود به فضای داخلی از طریق هشتی امکان‌پذیر بوده است. همچنین بخش شاه‌نشین در جبهه شمالی، یکی از شاخص‌ترین قسمت‌های قلعه محسوب می‌شود که نسبت به دیگر بخش‌ها ارتفاع بیشتری داشته است.

شناسایی هشت عنصر اصلی معماری قلعه

بررسی‌ها و کاوش‌های انجام‌شده در قلعه نهبندان تاکنون به شناسایی یا تشخیص نسبی هشت عنصر اصلی معماری منجر شده است که شامل بارو، برج، ارگ یا کهن‌دژ، ورودی، ساختارهای داخلی، حیاط، چاه و خندق است.

شواهد معماری موجود همچنین از استمرار استقرار در قلعه حکایت دارد؛ به‌گونه‌ای که ساختارهای معماری در دوره‌های مختلف بارها دستخوش مرمت، تخریب و بازسازی شده‌اند.

این وضعیت، تشخیص اصالت و انتساب قطعی برخی شیوه‌های معماری به یک دوره مشخص را با دشواری مواجه کرده است. درهم‌آمیختگی لایه‌های فرهنگی نیز بر پیچیدگی مطالعات افزوده است؛ به‌طوری که سفال‌های متعلق به دوره اشکانی در میان خشت و چینه و در عمق‌های بالاتر و سفال‌های شاخص دوره صفوی در عمق‌های پایین‌تر مشاهده شده‌اند.

این آشفتگی در مواد فرهنگی و ساختارهای معماری، انتساب یک لایه مشخص به دوره‌ای خاص را دشوار می‌کند و از همین رو، کاوش‌های گسترده‌تر و لایه‌نگارانه می‌تواند در تفکیک مراحل استقرار و بازسازی تاریخ معماری قلعه نقش مؤثری داشته باشد.

شناسایی فضاهای معماری در ترانشه ۱۱ در ۱۱ متر

در فصل جدید کاوش، در بخش شمالی قلعه و در نزدیکی ارگ‌نشین، یک ترانشه به ابعاد ۱۱ در ۱۱ متر بر روی یک برجستگی ایجاد شد.

در جریان کاوش، بقایای دیوارهایی با مصالح خشت، آجر و چینه و با ملات گل شناسایی شد. همچنین قطعات گچ در میان فضاهای معماری به دست آمد که می‌تواند نشان‌دهنده استفاده از ملات گچ و اندود گچی در برخی قسمت‌های بنا باشد.

خشت‌های به‌کاررفته در ساختارهای معماری دارای ابعاد ۷×۳۰×۳۰ و ۶×۲۵×۲۵ سانتی‌متر هستند. در کنار آن، قطعات مختلف آجر نیز در میان آوارها کشف شد و تعدادی آجر سالم نیز به دست آمد.

یکی از یافته‌های قابل توجه این فصل، شناسایی آجرفرش در بخشی از ترانشه است. آجرهای این بخش دارای ابعاد ۴×۳۰×۳۰ و ۴×۱۳×۳۰ سانتی‌متر هستند. با توجه به شواهد موجود از جمله بقایای خاکستر و اجاق، احتمال داده می‌شود این فضا کارکرد آشپزخانه داشته باشد.

شناسایی دست‌کم دو فاز معماری

نتایج این فصل از کاوش نشان‌دهنده وجود دست‌کم دو فاز معماری در محدوده ترانشه است.

فاز نخست به دوره متأخر اسلامی تعلق دارد و شواهد معماری و یافته‌های فرهنگی مرتبط با آن محدود و اندک است. در مقابل، فاز دوم که بخش عمده فضاهای معماری شناسایی‌شده در

فاز نخست به دوره متأخر اسلامی تعلق دارد و شواهد معماری و یافته‌های فرهنگی مرتبط با آن محدود و اندک است. در مقابل، فاز دوم که بخش عمده فضاهای معماری شناسایی‌شده در ترانشه را دربر می‌گیرد، به قرون میانی اسلامی تعلق دارد.

از یافته‌های مهم این فصل، ویژگی‌های ساختاری برخی دیوارهای خشتی است. بررسی‌ها نشان می‌دهد در تعدادی از این دیوارها، رج‌های پایینی خشت نسبت به رج‌های فوقانی پیش‌آمدگی داشته و کاملاً در یک راستا قرار نگرفته‌اند.

همچنین پایین‌ترین رج برخی دیوارها مستقیماً بر روی لایه‌های آوار قرار گرفته است. این شواهد می‌تواند بیانگر بازسازی، تغییرات معماری یا احداث بناهای جدید بر روی بقایای سازه‌های پیشین باشد.

از این رو، ادامه کاوش‌های لایه‌نگارانه در مقیاس گسترده‌تر و در عمق بیشتر می‌تواند امکان شناسایی دقیق‌تر توالی استقرار، تفکیک فازهای ساختمانی و تبیین روند تحولات تاریخی و معماری قلعه نهبندان را فراهم کند.

سفال؛ مهم‌ترین حجم داده‌های فرهنگی کاوش

بیشترین حجم داده‌های فرهنگی به‌دست‌آمده در این فصل از کاوش را سفالینه‌ها تشکیل می‌دهند. این سفال‌ها به دو گروه عمده سفال‌های ساده و سفال‌های منقوش تقسیم می‌شوند.

از نظر گاه‌نگاری، سفال‌های کشف‌شده طیف وسیعی از دوره‌های تاریخی و اسلامی را دربر می‌گیرند و گونه‌هایی از سفالینه‌های معمولی، شیاردار، داغدار، سفال نیشابور، آبی و سفید، قلم‌مشکی و فیروزه‌ای در میان آن‌ها شناسایی شده است.

بخش قابل توجهی از سفالینه‌های به‌دست‌آمده به دلیل ماهیت فعالیت افقی کاوش، متعلق به دوره اسلامی است.

سفالینه‌های قلعه نهبندان از نظر شیوه‌های تزئینی نیز تنوع قابل توجهی دارند و تزئینات کنده، فشاری، افزوده، قالبی، نقاشی‌شده و همچنین تزئین با گل اُخرا در میان آن‌ها مشاهده شده است.

بررسی‌های تطبیقی این سفالینه‌ها با مجموعه‌های شناخته‌شده در دیگر محوطه‌های ایران و سرزمین‌های همجوار، می‌تواند در شناخت ارتباطات فرهنگی و تعاملات منطقه‌ای قلعه نهبندان نقش مهمی داشته باشد.

پیوند فرهنگی نهبندان با حوزه سیستان

محدوده شهرستان نهبندان بر اساس شواهد تاریخی و مکتوب، تا سده‌های میانی اسلامی از نظر جغرافیای تاریخی در حوزه سیستان قرار داشته است. از همین رو، سفالینه‌های دوره تاریخی این منطقه شباهت‌های قابل توجهی با نمونه‌های شناخته‌شده در حوزه سیستان دارند.

این شباهت‌ها، در کنار موقعیت جغرافیایی قلعه و قرارگیری آن در مسیرهای ارتباطی منطقه، اهمیت مطالعات باستان‌شناختی در این محوطه را دوچندان می‌کند و می‌تواند به روشن‌تر شدن مناسبات فرهنگی، اقتصادی و ارتباطی منطقه در دوره‌های مختلف تاریخی و اسلامی کمک کند.

ثبت قلعه نهبندان در فهرست آثار ملی

قلعه تاریخی نهبندان در تاریخ ۱۵ تیرماه ۱۳۷۶ با شماره ۱۹۳۴ در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است.

ادامه کاوش‌های باستان‌شناختی در این اثر تاریخی، علاوه بر کمک به خواناسازی فضاهای معماری و شناخت دقیق‌تر ساختار قلعه، می‌تواند زمینه را برای حفاظت، مرمت و معرفی بهتر این اثر شاخص تاریخی در شهرستان نهبندان فراهم کند.

نتایج حاصل از این فصل از کاوش، ضرورت تداوم مطالعات باستان‌شناختی و انجام کاوش‌های گسترده‌تر و لایه‌نگارانه در قلعه نهبندان را برای دستیابی به تصویری روشن‌تر از توالی استقرار و تحولات معماری این محوطه تاریخی نشان می‌دهد.

انتهای پیام/